چک لیست

معرفی کتاب چک لیست

آتول گوانده (Atul Gawande) نویسنده هندی‌تبار کتاب چک‌ لیست (The Checklist Manifesto) که حرفه اصلی‌اش پزشکی‌ست، در آخرین کتاب پرفروش خود نشان می‌دهد، ایدۀ ساده چک لیست چه چیزی را در مورد پیچیدگی زندگی ما آشکار می‌کند و اینکه چطور می‌توانیم از آن استفاده کنیم.

نویسنده کتاب در طول دوره آموزشی جراحی خود، مقالۀ کوتاهی را درباره «ماهیت جایزالخطایی بشر» می‌خواند که از آن زمان هیچ‌گاه از تفکر در موردش دست نکشیده است. سوالی که آن‌ها به دنبال جوابش بودند این بود که چرا ما در کارهایی که برای انجامش آماده شده‌ایم، اشتباه می‌کنیم.

در دنیای امروز، توانایی‌های انسان به حدی پیشرفت کرده که می‌توانیم پدیده‌های طبیعی مانند طوفان‌ها و گردبادها را پیش‌بینی کنیم، سازه‌های عظیم و متنوعی مانند آسمان‌خراش‌ها بسازیم، و حتی جان افرادی را که در گذشته بر اثر حملات قلبی یا جراحات شدید از دست می‌رفتند، نجات دهیم. با این وجود، حتی افرادی که به شدت آموزش‌دیده، باتجربه و ماهر هستند، گاهی مرتکب اشتباهاتی می‌شوند که قابل پیشگیری بوده‌اند. 

برخی از این اشتباهات ممکن است عواقب جدی یا حتی مرگ‌باری داشته باشند. آتول گوانده، جراحی از بوستون، پس از مواجهه با اشتباهات خود و مشاهده خطاهای همکارانش، به این فکر افتاد که چرا افراد باهوش و توانا چنین اشتباهاتی مرتکب می‌شوند و چگونه می‌توان از وقوع آنها جلوگیری کرد. حاصل این تحقیقات کتابی به نام چک لیست: چگونه کارها را درست انجام دهیم، شد. 

در کتاب چک لیست، گوانده، راه‌حلی ساده اما موثر ارائه می‌دهد: استفاده از چک لیست. او در این اثر به بررسی کاربردها و مزایای چک لیست در حوزه‌های مختلفی مانند هوانوردی، ساخت‌وساز و پزشکی می‌پردازد. اگرچه کتاب چک لیست به عنوان یک راهنمای عملی نوشته نشده است، اما با ارائه استدلال‌های قوی، از استفاده گسترده از چک لیست‌ها به عنوان ابزاری برای جبران خطاپذیری انسان دفاع می‌کند.

گوانده، در کتاب چک لیست توضیح می‌دهد که شکست در انجام کارهای ساده، ناشی از این واقعیت است که در بسیاری از حرفه‌ها — مانند پزشکی، مهندسی، امور مالی، کسب‌وکار و دولت — حجم و پیچیدگی دانش جمعی به حدی افزایش یافته که از توانایی هر فرد برای انجام بی‌خطای همه کارها فراتر رفته است.

به طور سنتی، بسیاری از حرفه‌ها، به ویژه پزشکی، در مواجهه با شکست، پاسخ خود را در افزایش آموزش و تجربه جست‌وجو کرده‌اند. امروزه آموزش پرسنل پزشکی، پلیس، مهندسان و سایر متخصصان بسیار گسترده‌تر از گذشته است. با این حال، اگرچه آموزش و تجربه از اهمیت بالایی برخوردارند، اما تخصص به تنهایی نمی‌تواند خطاپذیری ذاتی انسان را از بین ببرد. آنچه مورد نیاز است، یک استراتژی جدید است که هم از دانش و تجربه بهره ببرد و هم نقص‌های انسانی را جبران کند. این استراتژی چیزی نیست جز چک لیست. در ادامه خلاصه کتاب چک لیست از آتول گوانده را خواهید خواند. 

چک لیست چیست؟

چک لیست‌ها لیستی تکرارپذیر برای انجام کارهایی هستند که احتمال خطای انسانی در انجام آن‌ها بالاست. یک چک لیست باید به گونه‌ای تنظیم شود که شامل کلیدی‌ترین مراحل انجام آن کار باشد، اما چک لیست‌ها بزرگترین سهل ممتنع‌هایی هستند که در ابتدا بسیار آسان و قابل اجرا به نظر می‌رسند. آنچه در فصل‌های میانی کتاب به آن‌ها پرداخته می‌شود، پاسخ سوالات زیر است:

• چگونه بفهمیم چک لیست‌ها در کدام موقعیت‌ها می‌توانند به ما کمک کنند و در کدام‌شان نمی‌توانند؟
• آیا چک لیست می‌تواند مثل صابون برای مراقبت‌های جراحی باشد؛ ساده، ارزان، مؤثر و قابل انتقال؟
• ویژگی‌های یک چک لیست خوب / بد چیست؟

چرا در انجام دادن درست کارهایمان شکست می‌خوریم؟

گوروویتز و مکینتایر اشاره می‌کنند که فقط دو دلیل وجود دارد که شکست می‌خوریم:

۱. اشتباهات ناشی از جهل و ندانستن- ما خطا می‌کنیم زیرا علم تنها درکی نسبی از جهان و چگونگی عملکردش به ما داده است. بشر هنوز درگیر طوفان‌هایی است که نمی‌توان پیش‌بینی کرد و حملات قلبی‌ای که هنوز نمی‌تواند متوقف شود.

۲. اشتباهات ناشی از بی‌کفایتی- در این موارد، علم و اطلاعات وجود دارد، اما نمی‌توانیم آن را بدرستی بکار گیریم. نمونه‌اش همان آسمان‌خراشی است که ایراد دارد و فرو می‌ریزد، یا همان طوفانی که هواشناس متوجه نشانه‌هایش نمی‌شود.

بنابراین متخصصان در یک محیط پیچیده با دو مشکل اصلی روبرو هستند: جایزالخطابودن حافظه و دقت بشر مخصوصاً در بحث امور روزمره که به سادگی تحت تأثیر خیل اتفاقات پرفشار روانی نادیده گرفته می‌شوند. (وقتی بیماری دارید که استفراغ می‌کند و یکی از اعضای نگران خانواده‌اش از شما می‌پرسد که چه اتفاقی افتاده، می‌توانید براحتی فراموش کنید که نبض بیمار را کنترل کنید).

در آنچه مهندسان آن را فرآیند صفر و یک می‌نامند، حافظه پر اشتباه و حواس پرتی، خطری خاص است. چه برای خرید مواد لازم کیک در حال رفتن به سوپرمارکت باشید، چه در حال آماده کردن هواپیما برای بلند شدن یا در حال ارزیابی بیماری در بیمارستان، اگر فقط یک مرحله مهم و اساسی را فراموش کنید، انگار که هیچ تلاشی نکرده‌اید.

چک لیست‌ها در مقابل چنین خطاهایی از ما محافظت می‌کنند. آنها کم اهمیت‌ترین مراحل را به ما یادآوری و آنها را آشکار می‌کنند. نه تنها به ما امکان بازنگری می‌دهند بلکه نظمی خاص برای عملکرد بهتر را به ما القاء می‌کنند.

پیچیدگی فزاینده به نقل از کتاب چک لیست

آتول گوانده در کتاب چک لیست توضیح می‌دهد، برای درک این موضوع که چرا با وجود توانایی‌های فوق‌العاده‌مان، باز هم ممکن است دچار اشتباه شویم، می‌توانیم به حوزۀ پزشکی و پیچیدگی‌های فزایندۀ آن توجه کنیم. پزشکی امروز به حدی پیشرفت کرده که می‌تواند جان بسیاری از بیماران بحرانی را نجات دهد، اما این پیشرفت‌ها با چالش‌های جدیدی نیز همراه بوده‌اند.

بر اساس تحقیقی که سال‌ها پیش انجام شد، مشخص گردید که یک بیمار معمولی در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) به طور متوسط نیازمند ۱۷۸ اقدام یا روش درمانی در روز است. اگرچه امروزه شانس زنده ماندن بیماران بدحال بسیار بیشتر از گذشته است، اما این موفقیت تنها در صورتی حاصل می‌شود که تصمیم‌گیری‌های دقیقی درباره روش‌های درمانی انجام شود و همه این ۱۷۸ اقدام به درستی اجرا شوند. در چنین شرایطی، احتمال خطا و آسیب به بیمار به اندازه احتمال کمک به او وجود دارد.

به گفتۀ کتاب چک لیست، در محیط‌های پیچیده مانند بخش‌های مراقبت‌های ویژه، چک لیست می‌تواند با رفع دو مشکل اصلی، از بروز اشتباهات جلوگیری کند:
۱. زمانی که با مسائل فوری و اضطراری مواجه می‌شویم، حافظه و تمرکز ما روی جزئیات کاهش می‌یابد.
۲. حتی اگر مراحل را به خاطر داشته باشیم، ممکن است به دلایل مختلف برخی از آنها را نادیده بگیریم یا از قلم بیندازیم.

چک لیست به عنوان یک ابزار کارآمد، مراحل ضروری را به ما یادآوری می‌کند. چک لیست نه تنها این امکان را فراهم می‌کند که هر مرحله را به دقت بررسی کنیم، بلکه به ایجاد و تقویت استانداردهای عملکردی کمک می‌کند. با استفاده از چک لیست می‌توانیم اطمینان پیدا کنیم که حتی در شرایط پرفشار، هیچ مرحلۀ مهمی فراموش نمی‌شود و خطاهای انسانی به حداقل می‌رسند.

تحول صنعت هوانوردی با چک لیست

در سال ۱۹۳۵، ارتش ایالات متحده از سازندگان هواپیما خواست تا یک بمب‌افکن دوربرد جدید بسازند. مدل ۲۹۹ شرکت بوئینگ، که از نظر فنی بسیار پیشرفته و فراتر از انتظارات بود، شانس زیادی برای برنده شدن داشت. اما در طی یک مسابقه پرواز که توسط ارتش در دیتون، اوهایو برگزار شد، این هواپیما سقوط کرد و باعث مرگ دو نفر از خدمه گردید.

دلیل این سقوط، پیچیدگی زیاد طراحی هواپیما بود. خلبان باید مراحل بسیار بیشتری را نسبت به مدل‌های قبلی انجام می‌داد و در این حادثه، فراموش کرد که مکانیسم قفل جدید روی کنترل‌های ارتفاع و سکان را آزاد کند. برای جلوگیری از وقوع چنین حوادثی در آینده، خلبانان آزمایشی بوئینگ یک چک لیست طراحی کردند که روی یک کارت کوچک جای می‌گرفت و شامل مراحل گام‌به‌گام برای برخاستن، فرود و حرکت روی زمین بود. 

با به‌کارگیری این چک لیست، خلبانان توانستند این بمب‌افکن، که بعدها به B-17 معروف شد، را بیش از ۱.۸ میلیون مایل بدون هیچ حادثه‌ای پرواز دهند. از آن زمان، چک‌لیست‌ها به یک ابزار ضروری در صنعت هوانوردی تبدیل شده‌اند و نقش کلیدی در افزایش ایمنی پروازها ایفا می‌کنند.

ابتکار سازمان جهانی بهداشت: چک لیست ایمنی جراحی

در سال ۲۰۰۶، آتول گوانده به سازمان جهانی بهداشت (WHO) کمک کرد تا یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های حوزه سلامت را حل کند. با افزایش چشمگیر تعداد جراحی‌ها در سراسر جهان، بیماران اغلب در معرض مراقبت‌های ناامن قرار می‌گرفتند، به طوری که جراحی به یک خطر جدی برای سلامت عمومی تبدیل شده بود. WHO نیازمند یک برنامه جهانی بود تا آسیب‌ها و مرگ‌های قابل پیشگیری ناشی از جراحی را کاهش دهد.

آتول گوانده و تیمش یک چک لیست ۱۹ مرحله‌ای طراحی کردند. نتایج آزمایش این چک‌لیست در هشت بیمارستان در سراسر جهان بسیار قابل توجه بود:

• میزان عوارض عمدۀ پس از جراحی در این بیمارستان‌ها ۳۶ درصد کاهش یافت.
• مرگ‌ومیر ناشی از جراحی‌ها ۴۷ درصد کاهش پیدا کرد.
• عفونت‌های پس از جراحی تقریباً نصف شدند.
• تعداد بیمارانی که به دلیل مشکلات مجبور به بازگشت به اتاق عمل شدند، ۲۵ درصد کمتر شد.

پس از انتشار این نتایج، بیش از ده کشور متعهد به اجرای چک لیست ایمنی جراحی شدند. تا پایان سال ۲۰۰۹، حدود ۱۰ درصد از بیمارستان‌های ایالات متحده و ۲۰۰۰ بیمارستان در سراسر جهان این چک لیست را اجرا یا متعهد به اجرای آن شده‌اند.

راهنمای طراحی یک چک‌لیست مؤثر

دنیل بورمن، طراح کابین خلبان بوئینگ و متخصص چک لیست، پیشنهاد می‌کند قبل از ایجاد یک چک لیست، دو نکته اساسی را در نظر بگیرید:
۱. یک «نقطه توقف» مشخص یا وقفه‌ای منطقی در فرآیند کار تعیین کنید که در آن از چک‌لیست استفاده شود.
۲. تصمیم بگیرید که آیا چک لیست شما از نوع «انجام-تأیید» باشد یا «خواندن-انجام».

در چک لیست «انجام-تأیید»، اعضای تیم ابتدا کارها را از حافظه انجام می‌دهند و سپس با مرور چک‌لیست، مطمئن می‌شوند که همه مراحل به درستی انجام شده است. در چک‌لیست «خواندن-انجام»، افراد هر مرحله را همان‌طور که از روی چک‌لیست می‌خوانند، اجرا می‌کنند، مانند دنبال کردن دستور پخت یک غذا. پس از انتخاب نوع چک‌لیست، این نکات را برای طراحی مؤثر آن رعایت کنید:

• چک لیست را کوتاه و مختصر نگه دارید، معمولاً بین پنج تا نه مورد.
• روی مراحل حیاتی تمرکز کنید که اگر فراموش شوند، عواقب جدی به دنبال خواهند داشت.
• عبارات را ساده، واضح و دقیق بنویسید.
• از اصطلاحات و زبانی استفاده کنید که برای کاربران قابل فهم باشد.
• چک لیست را در یک صفحه خلاصه کنید تا استفاده از آن آسان باشد.
• چک‌ یست را در شرایط واقعی آزمایش کنید و بازخورد کاربران را جمع‌آوری نمایید تا بهبودهای لازم اعمال شوند.

نقش چک‌لیست‌ها در نجات جان‌ها

آتول گوانده در کتاب چک لیست از یک حادثۀ هوایی می‌گوید. در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۹، پرواز ۱۵۴۹ خطوط هوایی ایالات متحده با ۱۵۵ مسافر از فرودگاه لاگواردیا به پرواز درآمد، اما پس از برخورد با دسته‌ای از غازها، هر دو موتور خود را از دست داد و در رودخانۀ یخ‌زده هادسون فرود اضطراری انجام داد. این حادثه، که بعدها به عنوان یکی از موفق‌ترین فرودهای اضطراری در تاریخ هوانوردی شناخته شد، جان تمام مسافران و خدمه را نجات داد. خلبان، چسلی «سالی» سالنبرگر سوم، به عنوان یک قهرمان تحسین شد.

اما سالنبرگر بارها تاکید کرد که این موفقیت نتیجه کار تیمی بود. نجات ۱۵۵ نفر نه تنها به دلیل مهارت فردی، بلکه به خاطر توانایی خدمه در اجرای دقیق دستورالعمل‌ها (چک‌لیست‌ها)، حفظ آرامش، برقراری ارتباط مؤثر و همکاری تیمی بود. این تعریف جدیدی از قهرمانی در عصر مدرن است.

چک لیست‌ جایگزین مهارت، جسارت و شجاعت نمی‌شود، بلکه این ویژگی‌ها را تقویت می‌کند. چک لیست‌ها با بهبود تمرکز، تضمین دسترسی به اطلاعات حیاتی در زمان نیاز، تسهیل ارتباطات و کار تیمی، و کاهش خطاهای انسانی، به افراد کمک می‌کنند تا بهترین عملکرد خود را ارائه دهند.

چه کسانی باید کتاب چک لیست را بخوانند؟

مطالعۀ کتاب چک لیست به هر کسی که به دنبال یک روش ساده و مؤثر برای انجام درست کارها است، افرادی که در محیط‌های پیچیده یا پراسترس کار می‌کنند و همچنین جراحان و متخصصان حوزه پزشکی پیشنهاد می‌شود.

فهرست کتاب چک لیست:

ساختار کتاب چک لیست ساده و روشن است. کتاب شامل ۹ فصل است و در طول این نه فصل، مراحل فرآیند به ترتیب توضیح داده شده است:

• فصل ۱)  مشکل پیچیدگی شدید
• فصل ۲)  چک لیست
• فصل ۳)  پایان استاد بنا
• فصل ۴)  ایده
• فصل ۵)  اولین امتحان
• فصل ۶)  کارخانه چک لیست
• فصل ۷)  آزمایش
• فصل ۸)  قهرمان عصر چک لیست ها
• فصل ۹)  نجات

تمجیدهایی از کتاب چک لیست

“امروزه تنها پزشکان نویسنده معدودی می‌توانند ترس و وحشت مرگبار اشتباه ناگهانی در یک عمل جراحی را منتقل کنند…  وقتی خود دکتر گوانده دچار این اشتباه وحشتناک می‌شود، این ترس بازتاب خاصی دارد و کمتر کسی می‌تواند، میزان تلاش‌های صورت گرفته برای کاهش صدمات را به این وضوح بیان کند.” – نیویورک تایمز

” این شواهد حتی از نظر خوانندگان بدبین هم گیج کننده است… این کتاب که متفکرانه و دقیق نوشته شده، فراخوانی است برای پزشکان متخصص تا با اتخاذ رویکردی اساسی و معقول، روش‌های مراقبت از بیماران را بهبود بخشند.”  – واشینگتن پست

” این کتاب که زیبا و جذاب نوشته شده، قادر است با ارائه دلایل مستدل، پزشکان را متقاعد کند تا از چک لیست استفاده کنند، پروژه‌ای که گوانده، طی سال‌های گذشته، زمان قابل توجهی را به آن اختصاص داده است.. این کتاب از جهات بسیاری، شخصی‌ترین تألیف اوست، یک فراخوان مستقیم عمل به تغییر روش ارائه مراقبت‌های بهداشتی که به شکلی ساده و مستقیم- اما تأیید شده- ارائه می‌شوند. این فراخوانی است که شایسته شنیده شدن و ارزش نهادن است.” – مجله انجمن پزشکی امریکا

“گوانده به شکل ماهرانه‌ای، نمونه‌های موفقیت چک لیست در زمینه‌های متعددی از جمله هوانوردی و ساخت آسمان‌خراش را در کتابش آمیخته است… مطالعه‌ای جذاب.” – بخش بررسی کتاب نیویورک تایمز

” بسیار جذاب… نمونه متقاعد‌کننده‌ای را ارائه می‌کند که استفاده بیشتر از چک لیست، قطعا مفید خواهد بود.” – شبکه خبری بلومبرگ

“فحوای کتاب بسیار فراتر از علم پزشکی پیش می‌رود… این کتاب را بخوانید، شاید ناگهان ببینید که خود در حال طراحی چک لیست برای پیش پا افتاده‌ترین کارهایتان هستید… و بهتر است که این کار را انجام دهید.” – بیزینس ویک

“تعادل بین امکان‌پذیری و دقت را حفظ می‌کند. او قادر است بدون وحشتناک بودن، آشکار باشد.” – گاردین (بریتانیا)