محتوم

نشر نوین نسخۀ فارسی کتاب  Determined: Life Without Free Will  از Robert M. Sapolsky را با خرید حق انحصاری ترجمه و انتشار در ایران از نویسنده با نام «محتوم: نگاه علم به زندگی بدون اردۀ آزاد» منتشر کرده است.

طبق این قرارداد انحصاری، تمامی حقوق این اثر از جمله انتشار کاغذی و الکترونیکی برای نشر نوین محفوظ بوده و ترجمه و انتشار مجدد آن توسط سایر مترجمان و ناشران ایرانی، خلاف قوانین کپی‌رایت بین‌المللی و اخلاق حرفه‌ای است.

معرفی کتاب محتوم

آنچه در کتاب محتوم خواهید خواند:

اثری از رابرت ساپولسکی نویسندۀ کتاب‌های رفتار و چرا گورخرها زخم معده نمی گیرند

وقتی افراد برای اولین بار با بحث فلسفی در مورد ارادۀ آزاد روبه‌رو می‌شوند، ذهنشان با چالش مواجه می‌شود. افرادی که وجود ارادۀ آزاد را نفی می‌کنند اعتقاد دارند که هیچ‌کس آنچه را که انجام می‌دهد، انتخاب نمی‌کند. 

فرض کنید وقتی از کنار یک کافه رد می‌شوید تصمیم می‌گیرید که قهوه بگیرید. شما فکر می‌کنید که می‌توانستید تصمیم دیگری بگیرید و هیچ اجباری نبود که شما را به خرید قهوه مجبور کند. اما اگر دقت کنید می‌بینید که این میل توسط رویدادهایی در مغز شما ایجاد شده و رویدادهای قبلی مغز شما در تعامل با محیط اطرافتان باعث ایجاد این میل شده است. مغز شما هم به دلیل ژن و روش تربیتی که شما داشته‌اید به این شکل بوده است و ژن و روش تربیتی شما هم به آشنایی والدینتان برمی‌گردد. همینطور می‌توان به عقب برگشت تا زنجیره‌ای بدون وقفه از علل مختلف را مشاهده کرد.

اگر ارادۀ ما در انجام کارهایمان به این شکل محتوم باشد، پیامدهای اخلاقی کارهایمان گیج‌کننده است. ممکن است دیگر نتوانیم افراد را برای کارهایی که کرده‌اند سرزنش کنیم. برای مثال اگر ما با ژن‌هایی مثل ژن‌های یک قاتل زنجیره‌ای به دنیا می‌آمدیم و در همان شرایطی که او تربیت شده رشد می‌کردیم، احتمالا ما هم مثل او عمل می‌کردیم. همه چیز به شانس بستگی دارد؛ حتی اینکه ویژگی‌های شخصیتی مناسب برای مواجهه با بدشانسی را دارید یا نه.

رابرت ساپولسکی در کتاب محتوم زنجیره علّی که به رفتار انسانی منتهی می‌شود را بررسی می‌کند؛ از چند ثانیه و چند دقیقه قبل‌تر و اتفاقاتی که در ساختار مغز و هورمون‌ها رخ می‌دهد گرفته تا بررسی ژن‌ها و فرهنگی که فرد در آن رشد کرده است. اگر وضعیت فعلی جهان نتیجه وضعیت قبلی آن باشد، و آن وضعیت هم به نوبۀ خود ناشی از وضعیت پیشین باشد و این زنجیره تا گذشته ادامه پیدا کند، در این صورت به نظر می‌آید که جزئیات دقیق علت و معلول اهمیت زیادی نداشته باشد.

۴ ایده اصلی کتاب محتوم

کتاب محتوم حول محور چهار موضوع اصلی می‌پردازد که در فصل‌های مختلف تشریح می‌شود.

• زندگی شما تحت تأثیر عواملی زیستی و فرهنگی قرار دارد که خارج از کنترل شما هستند.
• تصمیمات شما به‌طور ناخودآگاه شکل می‌گیرند.
• تصمیمات تحت تأثیر دهه‌ها شرطی‌سازی شناختی و فرهنگی قرار دارند.
• آیا مسئولیت‌پذیری بدون اراده آزاد وجود دارد؟

هر تصمیمی که شما در زندگی می‌گیرید، از انتخاب شریک زندگی گرفته تا خوردن یک کیک شکلاتی، به دلیل ارادۀ آزاد و انتخاب شما نیست. بلکه مربوط به مجموعه‌ای پیچیده از عوامل زیستی و فرهنگی است که شما کنترلی روی آن ندارید. وقتی شما رفتار خاصی می‌کنید، مغز شما آن رفتار را تولید می‌کند و آن هم به این دلیل است که  نورون‌های مغز شما چند ثانیه قبل از آن رفتار، به شیوه خاصی عمل کرده‌اند. 

علت رفتار نورون‌های مغز هم به دلیل محرکی مثل فکر یا احساس به آن روش عمل کرده است و هورمون‌های ما باعث شکل‌گیری محرکی مثل فکر یا احساس بوده‌اند. این هم به دلیل تجربیاتی است که مغز شما در سنین مختلف رشد مثل نوجوانی، کودکی و دوران جنینی به وجود آورده است. تمام این موارد هم نتیجۀ ژن‌های شما و فرهنگ و جامعه‌ای است که در آن متولد شده‌اید که آن هم تحت تأثیر فشارهای اکولوژیکی و تکاملی قرار گرفته است که در وهله اول فرهنگ را ایجاد کرده‌اند؛ زنجیره‌ای بی‌پایان از عوامل مختلف.

در ادامۀ فصل‌های دیگر این کتاب می‌فهمید که تصمیمات شما به‌طور ناخودآگاه شکل می‌گیرند. تصمیمات شما حتی آن‌هایی که در لحظه گرفته می‌شوند تحت تأثیر دهه‌ها شرطی‌سازی شناختی و فرهنگی قرار دارند. در ادامه ساپولسکی به این سوال پاسخ خواهد داد که آیا مسئولیت‌پذیری بدون اراده آزاد وجود دارد؟ ایدۀ داشتن ارادۀ آزاد پایه و اساس ساختارهای اجتماعی از قانون تا آموزش را شکل می‌دهد و معتقد است که ما کنترل اعمالمان را در دست داریم. اما اگر بپذیریم که ارادۀ آزاد یک افسانه است، آیا باید همچنان مسئولیت اعمال خود را بپذیریم؟ اگر بپذیریم که کنترل رفتارمان در اختیار ما نیست، آیا باید برای تصمیماتی که مضر یا خشونت‌آمیز هستند، مجازات شویم؟

خلاصه کتاب محتوم

رابرت ساپولسکی در کتاب محتوم به بررسی علم رفتار انسان و عوامل بیولوژیکی، ژنتیکی و محیطی که نیت‌ها و کارهای ما را هدایت می‌کنند، می‌پردازد. این کتاب به عبارتی ادامۀ کتاب رفتار اوست. او در کتاب رفتار نتیجه‌گیری می‌کند که انسان‌ها ارادۀ آزاد ندارند. او در کتاب محتوم استدلال‌هایی که می‌گوید آزادی اراده وجود دارد را زیر سوال می‌برد. او در این کتاب موضوعات بسیار پیچیده را تا حد امکان ساده کرده است. 

“همینطور لاک‌پشته تا آخر“

کتاب محتوم با روایتی در مورد صحبتی بین روان‌شناس ویلیام جیمز و زنی که پس از سخنرانی نزدیک او شد، شروع می‌شود. زن به جیمز گفت که او اشتباه می‌کند و جهان بر روی پشت یک لاک‌پشت بزرگ قرار دارد. جیمز می‌پرسد آن لاک پشت بر روی چه چیزی است؟ زن پاسخ می‌دهد بر روی لاک‌پشتی دیگر؛ همینطور لاک‌پشته تا آخر. ممکن است این مثال غیرمنطقی به نظر برسد اما اینکه از اینکه لاک‌پشت‌ها روی هوا معلق باشند، منطقی‌تر است.

رابرت ساپولسکی دو هدف را در کتاب محتوم دنبال می‌کند. اول اینکه سعی می‌کند خوانندگان کتاب را قانع کند که آزادی اراده وجود ندارد یا اینکه بسیار کمتر از چیزی که ما فکر می‌کنیم ارادۀ آزاد وجود دارد. دوم اینکه چرا افراد معتقد به آزادی اراده اشتباه می‌کنند و چطور زندگی بعد از پذیرش اینکه ما آزادی اراده نداریم بهتر می‌شود.

ساپولسکی در کتاب محتوم از معتقدین به ارادۀ آزاد می‌خواهد که نورونی را پیدا کنند که مستقل از مجموع گذشته‌ی بیولوژیکی‌اش باشد. او از آن‌ها می‌خواهد او را متقاعد کنند که رفتارها بدون در نظر گرفتن تمام پیشینه‌های بیولوژیکی رخ داده‌اند. چهار رویکرد در مورد ارادۀ آزاد وجود دارد. این رویکردها عبارت‌اند از:

• دنیا محتوم و جبری است و هیچ ارادۀ آزادی وجود ندارد (ناسازگار گرایی اساسی که دیدگاه ساپولسکی نیز هست)
• دنیا محتوم و جبری است و آزادی اراده وجود دارد (سازگاری‌گراها)
• دنیا محتوم نیست و آزادی اراده وجود ندارد (همه چیز تصادفی کار می‌کند)
• دنیا محتوم و جبری نیست و آزادی اراده وجود دارد (اختیارگرایان ناسازگار گرا)

بسیاری از افراد اعتقاد دارند که ما دارای آزادی اراده هستیم. شاید چون بسیاری از فیلسوفان سازگارگرا هستند، انکار، ارادۀ آزاد غیرمنطقی به نظر می‌رسد. این افراد اعتقاد دارند با وجود اینکه اعمال ما تعیین‌شده است اما ما باز هم ارادۀ آزاد داریم. ساپولسکی در کتاب محتوم سعی دارد با دیدگاه این افراد مقابله کند و ثابت کند که ارادۀ آزاد توهمی بیش نیست و مواجهه با این حقیقت نباید باعث ناامیدی و بی‌اخلاقی ما شود. 

ساپولسکی اعتقاد دارد که ما تقریبا چیزی نیستیم به‌جز برآیند تصادف‌های زیست‌شناختی و محیطی که هیچ کنترلی روی آن نداشته‌ایم و آن‌ها بوده‌اند که ما را تا به این لحظه رسانده‌اند. بنابراین، معتقد است اینکه افراد را به خاطر اعمالشان از نظر اخلاقی مسئول بدانیم ناعادلانه است. همچنین پیامد دیگر نبود آزادی اراده این است که به خاطر کارهای خوبمان سزاوار تحسین نیستیم.

نیت‌ها از کجا می‌آیند؟

بخش بزرگی از بحث در مورد آزادی اراده به نیت مربوط می‌شود. برای درک یک رفتار، باید فهمید که چه اتفاقاتی چند ثانیه، چند دقیقه، چند روز، چند سال و حتی چند هزار سال قبل از آن رفتار افتاده است. ساپولسکی معتقد است که مغز مسیر نهایی برای تمام عواملی است که بر رفتار تاثیر می‌گذارند. به نظر او موضوع نیت و رفتار یک موضوع چندرشته‌ای است و شاخه‌های مختلفی مثل نوروبیولوژی، ژنتیک، محیط و … را شامل می‌شود.

در ادامۀ کتاب محتوم او به بررسی اجزای اصلی سیستم عصبی و نقش آن‌ها را در رفتارهای اجتماعی و ضد اجتماعی می‌پردازد. آمیگدال (مرکز ترس و پرخاشگری و برانگیختگی)، سیستم دوپامین (مرکز پاداش، پیش‌بینی و انگیزه) و قشر پیشانی یا PFC (محل تصمیم‌گیری و اجرایی شدن اعمال) سه بخش اصلی سیستم عصبی انسان است که هر کدام نقش خاصی را در اعمال و تصمیم‌ها دارند. برای مطالعۀ کامل این بخش پیشنهاد می‌کنیم فصل سوم کتاب محتوم را با دقت بیشتری مطالعه کنید.

یکی از عوامل دیگر موثر بر شکل‌گیری نیت، سطح هورمون‌ها است. تستوسترون، اکسی‌توسین و گلوکوکورتیکوئیدها سه هورمونی هستند که ساپولسکی به بررسی نقش آن‌ها در شکل‌گیری نیت می‌پردازد. هورمون تستوسترون برخلاف تصورات رایج باعث پرخاشگری نمی‌شود، بلکه آستانه پرخاشگری را پایین می‌آورد. از اثرات دیگر تستوسترون می‌توان به تحریف قضاوت با ایجاد احساس تهدید در چهره‌های بی‌طرف، افزایش اعتماد به نفس و کاهش سخاوت در بازی‌های اقتصادی که منجر به کاهش همکاری می‌شود، اشاره کرد. 

در ادامه ساپولسکی به بررسی دوران نوجوانی، کودکی، تجربیات کودکی نامطلوب (ACE)، محیط قبل از تولد، ژنتیک و فرهنگ خانواده که به قرن‌ها برمی‌گردد، می‌پردازد. شکل‌گیری ساختار مغز تحت تاثیر عوامل مختلفی مثل سبک تربیت، جامعه‌پذیری، تاثیرات محیط و باورها و ارزش‌های فرهنگی است. در ادامه او به صورت کامل توضیح می‌دهد که هر کدام از این عوامل چگونه در شکل‌گیری نیت‌ها موثر هستند. در انتهای بحث نیت به سراغ ژن‌ها و تاثیر آن‌ها در محیط‌های مختلف می‌پردازد. 

افسانۀ ارادۀ قوی

ساپولسکی در این بخش از کتاب محتوم به چگونگی تأثیر زیست‌شناسی و محیط بر تصمیم‌گیری و رفتارهای اخلاقی انسان می‌پردازد. او نشان می‌دهد که بخش‌های مختلف مغز، مانند ناحیه پیش‌پیشانی و سیستم لیمبیک، چگونه در تصمیم‌گیری‌های ما نقش دارند و چگونه این بخش‌ها تحت تأثیر تجربیات دوران کودکی و شرایط اجتماعی-اقتصادی قرار می‌گیرند.

در ادامه ساپولسکی به بررسی ناحیۀ  پیش‌پیشانی مغز (PFC) و سیستم لیمبیک می‌پردازد. ناحیۀ پیش‌پیشانی مغز با تفکر منطقی و قضاوت‌های اخلاقی مرتبط است، در حالی که سیستم لیمبیک با احساسات و واکنش‌های هیجانی سروکار دارد. این دو بخش مغز در تصمیم‌گیری‌های اخلاقی با یکدیگر تعامل دارند. 

تجربیات منفی دوران کودکی، مانند سوءاستفاده، می‌تواند باعث تغییرات زیستی در ناحیه پیش‌پیشانی مغز شود. مثلا تجربۀ سوءاستفاده‌ در دوران کودکانی باعث ایجاد ناحیۀ پیش‌پیشانی کوچک‌تر و نازک‌تر در بزرگسالی می‌شود. همچنین این تجربه‌ها باعث تضعیف ارتباط بین ناحیه پیش‌پیشانی و آمیگدال می‌شود. این تغییرات منجر به رفتارهای خشن و واکنش‌های هیجانی شدید در بزرگسالی شود. 

در ادامه ساپولسکی با بررسی دیدگاه‌های مختلف در مورد آزادی اراده را بررسی می‌کند و سعی می‌کند آن‌ها رد کند. او معتقد است که اراده آزاد تحت تأثیر کامل زیست‌شناسی و محیط قرار دارد و نمی‌توان از این محدودیت‌ها فراتر رفت. به عبارت دیگر، او به نوعی جبرگرایی زیستی باور دارد و ایده اراده آزاد را با طعنه و نقدهای تند رد می‌کند.

ساپولسکی این بخش از کتاب محتوم را به این صورت خلاصه می‌کند:الف) اراده قوی، شخصیت، پایداری، قطب‌نمای اخلاقی قوی، روحیه مشتاق که بر جسم ضعیف غلبه می‌کند، همه توسط ناحیه پیش‌پیشانی تولید می‌شوند؛ ب) ناحیه پیش‌پیشانی از موادی بیولوژیکی ساخته شده که با بقیه مغز شما یکسان هستند؛ ج) ناحیه پیش‌پیشانی فعلی شما نتیجه تمام آن زیست‌شناسی غیرقابل کنترل است که با تمام آن محیط غیرقابل کنترل تعامل دارد.

نظریه آشوب

در این بخش از کتاب محتوم، ساپولسکی به سه انقلاب فکری که بسیاری از اندیشمندان از آن‌ها برای اثبات وجود ارادۀ آزاد استفاده می‌کنند، اشاره می‌کند. اولین انقلاب فکری نظریه آشوب است که می‌گوید سیستم‌های پیچیده‌ای که از تعاملات غیرخطی بین اجزا تشکیل شده‌اند را نمی‌توان از طریق تحلیل تک‌تک اجزا به طور کامل درک کرد. در واقع برای درک کامل رفتار این سیستم‌ها، تحلیل اجزای منفرد کافی نیست. 

یکی از ویژگی‌های مهم سیستم‌های آشوبناک این است که تغییرات کوچک در شرایط اولیه می‌تواند منجر به تغییرات بزرگ و غیرقابل پیش‌بینی در طول زمان شود. این پدیده به “اثر پروانه‌ای” معروف است. حتی اگر اطلاعات کاملی از وضعیت فعلی یک سیستم وجود داشته باشد باز هم نمی‌توان به راحتی وضعیت اولیه آن سیستم را پیش‌بینی کرد. زیرا وضعیت فعلی ممکن است از چندین وضعیت اولیه مختلف به وجود آمده باشد.

یکی از استفاده‌های رایج نظریه آشوب برای دفاع از وجود ارادۀ آزاد این است که چون سیستم‌های آشوبناک غیرقابل پیش‌بینی هستند، ممکن است این عدم پیش‌بینی به معنای وجود آزادی اراده باشد. اما ساپولسکی استدلال می‌کند که حتی اگر یک سیستم غیرقابل پیش‌بینی باشد، این عدم پیش‌بینی به معنای عدم وجود جبر نیست. 

پیچیدگی ظاهرشونده

ساپولسکی در ادامۀ کتاب محتوم از پیچیدگی ظاهرشونده می‌گوید. پیچیدگی ظاهرشونده زمانی ایجاد می‌شود که اجزای ساده و مشابه به طور خودبه‌خود کنار هم قرار می‌گیرند و نتایج شگفت‌انگیزی را ایجاد می‌کنند که در سطح فردی قابل درک نیست. این ویژگی‌ها فقط در سطح کل سیستم قابل مشاهده و پیش‌بینی هستند. این پیچیدگی چند ویژگی دارد که می‌توانید در فصل هفتم کتاب محتوم در مورد آن مطالعه کنید.

پیچیدگی ظاهرشونده به این معنی است که ویژگی‌ها و رفتارهای پیچیده‌ای که در سیستم‌های بزرگ‌تر ظاهر می‌شود، بیشتر از مجموع اجزای ساده آن سیستم است. به عنوان مثال، کلونی زنبورها یا مغز انسان قادر به انجام کارهایی هستند که هر زنبور یا نورون به تنهایی نمی‌تواند انجام دهد. این مفهوم می‌تواند به توضیح وجود ارادۀ آزاد کمک کند؛ یعنی اینکه نگاه کردن فقط به اجزای فردی ممکن است نتواند پدیده‌های پیچیده‌ای مانند اراده آزاد را توضیح دهد. 

آیا از کنترل خارج می‌شویم؟

ساپولسکی در نیمه دوم کتاب محتوم به بررسی این موضوع می‌پردازد که آیا باور به ارادۀ آزاد برای عملکرد صحیح جامعه ضروری است یا خیر. آیا عدم باور به آزادی اراده باعث فروپاشی جامعه می‌شود؟ او سه نکته کلیدی را مطرح می‌کند:

1. تاریخچه و جامعه: با وجود اینکه در طول تاریخ باور به اراده آزاد کنار گذاشته شده و دانش و تفکر پیشرفته‌تری در جامعه شکل گرفته است، جامعه به خوبی عمل کرده است. به عنوان مثال، باور به اینکه افراد مبتلا به صرع تحت تسخیر شیطان هستند، در گذشته رایج بود اما امروزه جامعه بدون این باور به خوبی پیش می‌رود.
2. رفتار اخلاقی: تحقیقات نشان می‌دهند که کاهش باور به اراده آزاد ممکن است بر رفتار اخلاقی تأثیر نگذارد. به عبارت دیگر، باور به جبرگرایی لزوماً باعث رفتار بدتر نمی‌شود و تحقیقات جدید نشان می‌دهند که تغییرات در این باور تأثیرات منسجمی بر رفتار اخلاقی ندارند.
3. مقایسه با بی‌خدایی: ساپولسکی به شباهت‌های میان بی‌خدایی و جبرگرایی اشاره می‌کند و بیان می‌کند که جامعه مذهبی و سکولار می‌توانند به خوبی عمل کنند. 

در نهایت، ساپولسکی معتقد است که تفاوت‌های رفتاری بین بی‌خدایان و خداباوران بیشتر تحت تأثیر عوامل دیگر است و باور به ارادۀ آزاد ضرورتی برای حفظ نظم اجتماعی نیست.

چطور تغییر می‌کنیم؟

ساپولسکی معتقد است که تغییر در ذهنیت ما به جای انتخاب آزادانه، نتیجه تغییرات در شرایط زیست‌شناختی و محیطی است. او بیان می‌کند که ذهنیت ما تحت تأثیر زیست‌شناسی ما، که مشابه با موجودات ساده‌تر است، و شرایط محیطی تغییر می‌کند. 

به عبارت دیگر، ما به طور آزادانه تصمیم نمی‌گیریم که تغییر کنیم؛ بلکه تغییرات در دنیای اطراف ما و درون‌مان باعث تغییر در نگرش‌ها و ذهنیت ما می‌شود. ساپولسکی به عنوان مثال به تغییر نگرش‌ها نسبت به بیماری‌هایی مانند صرع و اسکیزوفرنی اشاره می‌کند، که نشان‌دهنده تحول در فهم ما از این شرایط و تأثیر آن بر نگرش‌های اجتماعی است.

پوچ‌گرایی (ابزوردیسم)

پوچ‌گرایی یک نظریه فلسفی بر این باور است که جهان غیرمنطقی و بی‌معناست. می‌توان استدلال کرد که جبرگرایی سخت‌گیرانه ساپولسکی پوچ‌گرایی را به سطح جدیدی می‌برد: نه تنها جهان غیرمنطقی و بی‌معناست، بلکه حتی ما نیز آزاد نیستیم که تصمیمات خود را بگیریم. طبق این دیدگاه، ما تنها ناظران رفتارهایمان هستیم و هیچ کنترل واقعی بر تصمیمات خود نداریم.

این ایده مشابه با این است که ما احساس می‌کنیم خودمان کنترل‌کننده رفتارهایمان هستیم، در حالی که واقعاً خود را در یک توهم آزادی می‌یابیم. نویسنده اشاره می‌کند که اگرچه این دیدگاه ممکن است ناراحت‌کننده باشد، اما پذیرش آن می‌تواند کمک کند تا کمتر خود را سرزنش کنیم و به جای تلاش برای کنترل کامل بر رفتارها، سعی کنیم با در نظر گرفتن گزینه‌های مختلف به بهترین شکل عمل کنیم.

پیامدهای عدم توجه به فقدان ارادۀ آزاد چیست؟

ساپولسکی معتقد است که نظام عدالت کیفری باید اصلاح شود و به جای مجازات‌های سنتی، باید به مدل‌هایی مانند قرنطینه پزشکی روی بیاوریم که به پیشگیری و بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر رفتار جنایی تمرکز دارد. او اشاره می‌کند که مجازات‌ها به خاطر احساس خوبی که از تلافی‌جویی به وجود می‌آید، برای افراد جذاب هستند،.

اگرچه ساپولسکی به اراده آزاد باور ندارد و معتقد است که انسان‌ها واقعاً آزادی انتخاب ندارند، اما در عمل خود ممکن است احساس ناکامی و ناامیدی کند و قضاوت‌های اخلاقی انجام دهد. این تناقض نشان‌دهنده دشواری او در کنار آمدن با عدم باور به ارادۀ آزاد است. با این حال، ساپولسکی پیشنهاد می‌کند که باید قبول کنیم در موارد مهم آزادی اراده وجود ندارد. او اعتقاد دارد که هیچ‌کس به طور موجه استحقاق بیشتری برای برآورده شدن نیازهای اخلاقی‌اش ندارد.

 از نظر ساپولسکی تنفر از کسی به خاطر رفتارهایش، مانند تنفر از بلایای طبیعی مثل طوفان است. همان‌طور که نمی‌توانیم از طبیعت به خاطر طوفان‌ها عصبانی شویم، نمی‌توانیم از افراد به خاطر رفتارهایشان متنفر شویم، زیرا این رفتارها نتیجه عوامل قابل کنترل نیستند. باید یاد بگیریم که با این واقعیت کنار بیاییم و قضاوت‌ها و احساسات منفی‌امان را متناسب با این واقعیت تنظیم کنیم.

چه کسانی باید کتاب محتوم از رابرت ساپولسکی را بخوانند؟

مطالعۀ کتاب محتوم به فیلسوفان علاقه‌مند به اراده آزاد، جبرگرایی و اختیار انسانی، عصب‌شناسان و روان‌شناسانی که در حال مطالعه تصمیم‌گیری هستند و هر کسی که کنجکاو است بداند چه چیزی رفتار و انتخاب‌های انسانی را هدایت می‌کند، پیشنهاد می‌شود.

فهرست مطالب کتاب محتوم

• فصل ۱. همی‌طور لاک‌پشته تا آخر
• فصل ۲. سه دقیقۀ آخر فیلم
• فصل ۳. نیت از کجا می‌آید
• فصل ۴. ارادۀ با اراده: افسانۀ عزم
• فصل ۵. مقدماتی از نظریۀ آشوب
• فصل ۶. آیا آزادی اراده‌تان آشوبناک است؟
• فصل ۷. مقدماتی از پیچیدگی ظاهرشونده
• فصل ۸. آیا آزادی اراده ظاهر می‌شود؟
• فصل ۹. مقدماتی از عدم تعیین کوانتومی
• فصل ۱۰. آیا آزادی اراده یک عمر تضادفی است؟
• فصل ۱۰/۵. میان‌پرده
• فصل ۱۱. آیا همگی از کنترل خارج خواهیم شد؟
• فصل ۱۲. چرخ‌دنده‌های باستانی درونمان
• فصل ۱۳. پیش‌تر این راه را رفته‌ایم
• فصل ۱۴. شوق مجازات
• فصل ۱۵. اگر فقیر بمیری
• پیوست
• منابع

ویدئوی اختصاصی ساپولسکی برای مخاطبان نشر نوین در مورد کتاب محتوم